Sözlük

Evrimsel psikoloji alanındaki bazı temel kavramlar:


  Adaptasyon (Adaptation): Bir tür ya da popülasyonun evrim sürecinde karşılaştığı fiziksel, kimyasal, gelişimsel, ekolojik, demografik, sosyal ve enformasyonel çevredeki değişikliklerin doğurduğu spesifik problemlerin çözümüne yönelik doğal seçilimin şekillendirdiği mekanizma ya da sistemlerdir.

  Psikolojik adaptasyon (Psychological adaptation): Belirli bir adaptif problemi çözmek üzere evrilmiş olan, sinir sisteminin kalıtımsal ve işlevsel bileşenleri.

  Adaptif problem (Adaptive problem): Bir türün evrimsel tarihi boyunca sürekli tekrar eden ve o türün bireylerinin hayatta kalma ve üreme olasılığını/başarısını etkileyen faktörler.

  Yan ürünler (By-products): Adaptif problemleri çözmeyen ve işlevsel bir dizaynı olmayan özelliklerdir; işlevsel nitelikteki özelliklerle birlikte taşınırlar, çünkü bu adaptasyonlarla birlikte ortaya çıkmışlardır.

  Babalık şüphesi (Paternity uncertainty): Gebeliğin vücudun içinde gerçekleşmesinin bir sonucu olarak, kadınlar çocuklarının annesi olduklarından yüzde yüz emin olabilmekteyken, erkekler hiçbir zaman babalıklarından yüzde yüz emin olamazlar.

  Ebeveyn yatırımı (Parental investment): Hamilelikte ve doğum sonrasında çocuğun hayatta kalmasını ve sağlıklı bir gelişim yaşamasını sağlayan anne ve babanın fizyolojik, ekonomik, psikolojik ve sosyal desteği.

  Eşleşme havuzu (Mating pool): Belirli bir zaman biriminde, bir türün bireyleri arasında bulunan eşleşmeye hazır erkek ve dişilerin toplam sayısı.

  Cinsiyet içi seçilim (Intrasexual selection): Karşı cinsin üyeleriyle eşleşmek için aynı cinsin üyeleri arasında yaşanan rekabet sürecinde avantaj sağlayan özellik ya da mekanizmaların seçilimi.

  Cinsiyetler arası seçilim (Intersexual selection): Bir cinsin belirli özelliklere sahip olan karşı cins için yaptığı tercihe dayalı seçimdir. Darwin, eşleşme konusunda birçok türün dişilerinin erkeklerden daha seçici ve titiz olduğunu gözlemlediğinden dolayı, cinsiyetler arası seçilimi “dişi seçimi” olarak adlandırmıştır.

  Doğal seçilim (Natural selection): Bir canlı türünün bireylerinin hayatta kalma ve üreme başarılarına bağlı olarak, o türün gen havuzunda meydana gelen değişimler.

  Gen havuzu (Gene pool): Bir canlı popülasyonundaki genlerin toplamı.

  Mutasyon (Mutation): Bir DNA diziliminin yapısında ya da sırasında kendiliğinden oluşan, genin işlevini etkileyen değişim.

  Çok kocalılık (poliandri): Bir dişinin, aynı anda birden çok erkekle düzenli romantik/seksüel ilişki sürdürmesi.

  Çok karılılık (polijini): Bir erkeğin, aynı anda birden çok kadınla düzenli romantik/seksüel ilişki sürdürmesi.

  Çok eşlilik (poligami): Bir erkek ya da dişinin, aynı anda birden fazla eşle romantik/seksüel ilişki sürdürmesi.

  Tek eşlilik (monogami): Bir erkek ya da dişinin, tek bir eşle romantik/seksüel ilişki sürdürmesi.

  Seçilim baskısı (Selection pressure): Belli bir tür içerisindeki bireyin, hayatta kalma ve üreme konusunda diğerlerinden daha başarılı olmasını sağlayan fiziksel, biyolojik, ekolojik, kimyasal, sosyal ya da seksüel çevrenin herhangi bir özelliği.

  Sperm rekabeti (Sperm competition): Dişinin kısa bir zaman zarfında birden fazla erkekle çiftleşmesi sonucunda ortaya çıkan, söz konusu erkeklerin spermleri arasında yumurtayı döllemek için yaşanan rekabet.

  Üreme başarısı (Reproductive success): Bir türün bireyinin, üreme yaşına kadar hayatta kalabilen yavrularının sayısı.

  Atasal çevre (Ancestral environment): Belli bir yer ya da zaman dilimi değil, belli bir adaptasyonu oluşturan genetik yapının, o adaptasyona sahip olan tür için sabit hale gelmesini sağlayan seçilim baskılarının bileşkesi.